Gökyüzüne bakın! Bu bir kuş mu? Bir uçak mı? Hayır, bu Serdal Altun‘un toplumcu gerçekçi Superman uyarlaması Süpermen Bozkıra Düştü (2026)! Bu yıl 63’üncüsü düzenlenen Antalya Altın Portakal Film Festivali ile 27’ncisi düzenlenen İzmir Kısa Film Festivali‘nin finalistlerinden olan Serdal Altun imzalı kısa filmi izleme fırsatı buldum. Superman ve bozkır kavramlarını yan yana görmek zaten başlı başına fantastik bir deneyimken yönetmen Serdal Altun, bu deneyimi bir de en savunmasız duygularınızla oynayarak bambaşka bir noktaya taşıyor. Superman kostümü giymiş bıyıklı, yaşlı bir adam gördüğünüzde sergileyeceğiniz ilk refleks olan alaycı gülümsemeyi elinizden alıyor ve gördüğünüz şeyi, acıma, bir parça hüzün ve hatta sönmeye yüz tutmuş sınıf kininizi yeniden harlayan, oldukça derin bir hikâyeye dönüştürüyor.
Kazım (Yaşar Karakulak), küçük bir Anadolu köyünde yaşayan, karısıyla boşanma aşamasında olan, oğluyla arası bozuk, yoksul bir adamdır. Geçim sıkıntısı nedeniyle bir lunaparkta maskot olarak çalışmayı kabul eder. Fakat lunaparkın müdürü (Ercan Kesal), işe alınabilmesi için bıyığını kesmesinin şart olduğunu söyler. Otuz yıllık bir bıyığı kesmek hiç de kolay iş değildir ağalar, öyle, “kökü sende” masalını bir kenara bırakın… Film, Kazım‘ın bıyığına bir türlü kıyamayışını anlatmanın yanı sıra, insanın kendisini yetersiz ve başarısız hissetmesi üzerine de oldukça fazla şey söylüyor. Çünkü Kazım‘ın -veya insanoğlunun- meselesi yalnızca bıyığını kesip kesmemek değil; geçinebilmek için kendi kimliğinden, alışkanlıklarından ve gururundan taviz vermenin ne kadar yıkıcı ve kabullenilmesi zor bir eylem olduğu gerçeği.
Kazım, lunapark müdürünün yanına iş görüşmesine gittiğinde müdür ona duvarda asılı olan Christopher Reeve posterini göstererek “Bak, bıyığı yok!” diyor. Lunapark müdürü şanslıymış ki benim gibi bir Superman hayranına denk gelmemiş. Yoksa ona hemen Yaşar Usta edasıyla, 1939 yılında yayımlanan Superman çizgi roman serisinin 35. sayısında bıyıklı bir Superman tasvirine yer verildiğini (Ki komik bir şekilde o bıyık, Yaşar Karakulak’ın, ünlü karakteri Yahya Reis’in bıyığına oldukça benziyor) hatırlatır, hatta ve hatta 2017 yapımı Justice League filminin yeniden çekimlerinde Henry Cavill‘in bıyıklı bir şekilde oynadığını ve bıyıklarının CGI ile silindiğini de söylerdim. Ama Kazım bunu yapamıyor. Superman hakkında bilgisiz olduğu için değil, hayır. Zira bu bıyık metaforunun ardında, insanların para uğruna kişiliklerinden nasıl taviz vermek ve istemeye istemeye nelere katlanmak zorunda kaldıklarına dair oldukça akıllıca bir eleştiri yatıyor. Kazım’ın otuz yıldır taşıdığı bıyık, yalnızca yüzünün bir parçası değil, aynı zamanda kimliğinin ve geriye kalan gururunun da bir parçası anlaşılan.
Üstelik bu gururdan vazgeçmesini isteyen şey büyük bir ideal veya kahramanca bir fedakârlık değil, yalnızca ekmek parası. Filmin yönetmeni Serdal Altun da bu duruma ilişkin, “Mecazi anlamda, giymek istemediğim bir kostümün içinde ‘kahramanlık’ yapmak zorundaydım ama içten içe kendi acizliğimi çok net görüyordum,” yorumunu yapıyor. Dolayısıyla burada Süpermen olmak, dünyayı kurtarmaktan ziyade insanın kendini kurtarabilmek için istemediği şeyler yapmak zorunda kalmasıyla ilgili. Filmin sunduğu bu düşünsel çatışma, görsel dünyasında da kendine karşılık buluyor. Filmin benim için en ikonik görüntüsü, yumurta topuklu ayakkabılarıyla yürüyen Süpermen imgesi. Film, Anadolu bozkırının sunduğu sarı rengi yoğun bir biçimde kullanarak neredeyse her karesini romantik dönemden çıkmış bir tablo gibi, bakılmaya değer kılıyor.
Bu geleneksel köy görüntüsünün ortasına yerleştirilen Superman kostümü ise başlı başına absürt bir kontrast oluşturuyor. Hatta sanat tarihi konusunda oldukça bilgili bir arkadaşıma, bu absürtlüğü, ‘dadaizm’ olarak görmenin mümkün olup olmadığını sordum fakat bu şekilde adlandırmanın pek de mümkün olamayacağını bana oldukça alaycı bir dille anlattı. Fakat ne derse desin, bir tarafta Anadolu‘nun o kurak, sarı ve oldukça tanıdık coğrafyası, diğer tarafta ise o coğrafyaya ait olmadığı her hâlinden belli olan, kırmızı pelerinli bir süper kahraman, oldukça absürd ve eğlenceli bir görsellik yaratıyor. Klasik bir Anadolu köyünde dolaşan bir Superman görmek, algı sınırlarınızı zorlayan bir deneyim şüphesiz. Üstelik bu görsel tezat, Kazım‘ın içinde bulunduğu durumu da oldukça iyi yansıtıyor: Dışarıdan bakıldığında bir kahraman gibi görünen, ama oldukça karmaşık ve sorunlu bir hayata sahip bir adam…
Ne var ki filmin görsel anlatımında yakaladığı bu açıklığı, hikâyesinin geri kalanında aynı ölçüde yakalayabildiğini söylemek zor. Kazım‘ın kendi iç dünyasında yaşananlar bir yana dursun, köylülerin kendi aralarında yaptıkları sohbetler ve köyün muhtarıyla yaşanan gerginlikler pek ilgi çekmiyor ya da hikâyeye yeterince hizmet etmiyor. Uzun sessizlikler ve birbiri ardına gelen sahneler, seyircinin yaşananlardan ve söylenenlerden kendi çıkarımlarını yapmasına olanak sağlayacak kadar açıklayıcı değil. Bazı şeyler sanki yalnızca yönetmenin kendisinin anlayabileceği bir biçimde anlatılıyor. Yan masada konuşulanları dinliyormuşsunuz gibi, bir şeyler olup bitiyor ama bunların ne anlama geldiğini veya neden anlatıldığını tam olarak kavrayamıyorsunuz.
Filmin derdi anlaşılır olsa da bu derdi hikâyesinin ve anlatısının bütününe nasıl yaydığı, karakterlerin yaşadıklarını nasıl anlamlandırmamızı istediği her zaman net değil. Bu nedenle filmin güçlü fikri ile onu anlatma biçimi arasında zaman zaman bir mesafe oluşuyor. Sonuç olarak Süpermen Bozkıra Düştü, anlatacak gerçek bir derdi olan bir yönetmenin elinden çıktığı epey belli olan bir yapım. Superman gibi Amerikan popüler kültürünün en tanınmış kahramanlarından birini Anadolu bozkırına taşıyarak yoksulluk, gurur ve insanın kendi kimliğinden taviz vermek zorunda kalması üzerine bir hikâye anlatma fikrini oldukça yaratıcı buldum. Ancak iyi bir fikir ile o fikri başarılı bir şekilde anlatabilmek her zaman aynı şey değil. Filmin son sahnesinde ekrana yansıyan Orhan Kemal alıntısı bile yönetmenin derdini açıkça ortaya koyuyor: “Tok karnına namustan, şereften, insanlıktan bahsetmek kolay!” Evet, Orhan Kemal elbette doğru bir tespitte bulunmuş ama film, derdini ve meramını bu tek cümledeki kadar net, doğrudan ve anlaşılır bir şekilde yansıtabilmiş mi? Orası tartışmaya açık.
